![](http://oia.net/wp-content/uploads/2016/02/AYE.jpg)
Հայ Որբերը 1915ից Մինչեւ 2007թ.
![](http://asbarez.com/App/Asbarez/arm/2013/04/AYE.jpg)
«Հայ երեխաներն, ովքեր թուրքերէն չգիտէին, շաբաթներ շարունակ չէին խօսում, որպէսզի չհասկանան, որ հայ են: Եթէ սերժանտներն այդ մասին իմանային, նրանց կամ կը մտրակէին կամ էլ կը ստիպէին ժամերով նայել արեւին»:
Արդէն 6 տարի է անցել, ինչ սիրելի Հրանտ Դինքին ճանապարհել ենք անմահութիւն: Ցաւով, մոլեգնութեամբ, կարօտով եւ տագնապով անցած երկար ու ձիգ վեց տարի… Հրանտ Դինքը միայն սիրելի ամուսին, լաւ հայր, սիրառատ պապիկ, «Ակօս»ի ամէն ինչ, ձախակողմեան ժողովրդավար լրագրող, զօրեղ քարոզիչ եւ գրող չէր: Նա հայ համայնքի բացայայտ խօսող, քաջ, խելացի, զգացմունքային, եռանդուն, գրաւիչ եւ յայտնի զաւակն էր, ում Ազգային անվտանգութեան քաղաքական փաստաթղթերում բնորոշել էին «պոտենցիալ (հաւանական-Խմբ.) ներքին թշնամի», Վճռաբեկ դատարանը համարել էր «օտար քաղաքացի», հասարակութեան տարբեր հատուածները տեսնում էին որպէս «մեր միջի թշնամի»: Այսպէս, օրինակ, նախքան մահանալը գրած իր վերջին յօդուածում ասել էր. «Ամէն անգամ, որպէս «թուրքի թշնամի», աւելի եմ յայտնի դառնում: Ցաւօք, արդէն շատ աւելի յայտնի եմ, քան առաջ: Աւելի շատ եմ զգում այն հայեացքները, որոնք ասում են. «Նայի՛ր, սա այն հայը՞ չէ»: Սակայն նրան միայն «դաւաճան հայ» անուանելով չբաւարարուեցինք, պետական ողջ ապարատի (գործիքի-Խմբ.) միջոցով մեր հասարակական ենթագիտակցութեան մէջ ջանասիրաբար մտցրած միւս խելացնորութիւններով համապատասխանաբար կնքեցինք «ԵՄի ծառայ», «միսիոների երեխայ», «Սորոսի երեխայ»: Մինչդեռ երբ անշնչացած մարմինը բերանքսիվայր ձգուած էր մայթին, հասկացանք, որ կօշիկի ներբանի այդ սրտմաշուկ ծակով, ըստ էութեան, տխուր «որբ» էր:
Այո՛, Հրանտը Թուզլա որբանոց ոտք էր դրել 8 տարեկան հասակում, որտեղ անց էր կացրել 20 տարի: Այնտեղ էլ ծանօթացել էր կնոջ՝ Ռաքէլի հետ, ում համարում էր «իր կեանքի խոշոր շահումը»: Այնտեղ ամուսնացել, երեխաներ էր ունեցել: Հետեւաբար պետութեան կեղտոտ ձեռքով շարունակաբար պատճառուած անհանգստութեան հետեւանքով կեանքի վերջին օրերը տագնապած «աղաւնու» պէս ապրած Հրանտ Դինքին յարգանքով եւ սիրով ոգեկոչելիս բարկութիւնս եմ աղաղակում, որ Դինքի սպանութիւնը կազմակերպողներին դեռեւս չեն բացահայտել, եւ պարտքս եմ համարում ոգեկոչել նաեւ տասնեակհազարաւոր որբերին, որոնց այս երկրի անխիղճ մարդիկ խլեցին իրենց ընտանիքներից՝ դատապարտելով դժբախտութեան:
Հալիդէ Էդիփն ու Այնթուրան Ներքին գործերի նախարարութեան՝ 1915 թ. Մայիսի 26ին մեծ վէզիրին ուղղած հեռագրով, որտեղ հրամայւում է Հայկական հարցի «հիմնարար վերջակէտ դնել», պաշտօնապէս սկսուած «Հայկական տեղահանութեան» (իմ բնորոշմամբ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւն) ընթացքում նոյնիսկ պաշտօնական պատմագիր Քամուրան Գիւրիւնի համաձայն՝ ամենաքիչը 300 հազար հայ է սպանուել, սակայն մահացածները որոշ իմաստով «փրկուել են», որովհետեւ ողջ մնացածներին՝ յատկապէս կանանց եւ երեխաներին, մեծ տառապանքներ էր սպասւում:
Օրինակ՝ 1916 թ. Ջեմալ փաշայի ցանկութեամբ Սիրիա եւ Լիբանան գնացած գրող եւ քաղաքական գործիչ տիկին Հալիդէ Էդիփը (Ադըվար) Ստամբուլում նորաստեղծ Ֆինանսների նախարար æաւիդ բէյին ուղղած իր նամակում գրում է այն, ինչ տեսել է Այնթուրա որբանոցում, որտեղ հազար հայ որբ կար. «Անապատներում խոտ ուտելով՝ ստամոքսները փքուելուց յետոյ, ոմանք՝ մօրը, ոմանք՝ հօրը, շատերն էլ իրենց երեխաներին կորցնելուց յետոյ այստեղ են ընկել: Աւելի ճիշտ՝ Ջեմալ փաշան է այստեղ բերել: … Դրսից մի 12 տարեկան հայ աղջիկ եկաւ, ում մայրը սովից մահացել էր, իսկ հօրը իր աչքի առաջ սպանել էին, ապաստան գտաւ… Թախծոտ, մեծ աչքերը բացած՝ շուրջս էր պտտւում, պատեհ եւ անպատեհ ձեռքս համբուրելով՝ լալիս: Այգում տեղի է ունենում նաեւ մէկ այլ դժբախտութիւն: … Որդուն իր կողքին սպանելուց յետոյ յանկարծակի խօսելու կարողութիւնը կորցրած մի դժբախտ չի կարողանում տեղեկանալ, թէ միւս որդին ու ընտանիքը ուր են ընկել: Ոտաբոբիկ, աչքերում՝ կսկիծ, անդադար նշաններով գոռում է իր ողբերգութեան մասին: Երբեմն գիշերները, որդեկորոյս կնոջ նման գլուխն ափերի մէջ առած, հարուածում, հարուածում է: Ցերեկները գրելիս երբեմն ուզում եմ հեկեկալ: Վազում եմ պատուհանի մօտ, ներքեւում՝ այգում, ձեռքերն է թափահարում, որդու սրտի մէջ մխրճուած գնդակի սուլոցն է արտաբերում: Ահա նրանցից հարիւրաւոր, հազարաւորները կան: Որբանոցները լի են դժբախտ, կիսաքաղցած երեխաներով, ովքեր կորցրել են այն ամէնը, ինչը կեանքում այլեւս երբեք չի վերադարձուի»:
535՝ Շիւքրուի պատմութիւնը.
Տարիներ անց, այս երեխաներից Յարութիւն Ալպոյաճեանը, ով ծնուել է 1904 թ. Ֆընդաջըք գիւղում, հայ ազգագրագէտ Վերժինէ Սվազլեանին պատմել է Այնթուրայում տեսած վերաբերմունքի մասին. «Ծնողներիս սպանելուց յետոյ, ինձ եւ ինձ պէս անչափահաս երեխաներին հաւաքելով, տանում են Ջեմալ փաշայի թուրքական որբանոց: Իմ ազգանունը 535 էր, իսկ անունս՝ Շիւքրու: Իմ հայ ընկերն էլ ստացաւ Էնվեր անունը: Մեզ թլփատեցին: Մի շարք երեխաներ կային, ովքեր չգիտէին թուրքերէն, նրանք շաբաթներով չէին խօսում, որպէսզի իրենց հայ լինելը չհասկացուի: Եթէ սերժանտներն այդ մասին իմանային, նրանց կը պատժէին. ոտքի ներբանին 20-30-50 հարուած կը հասցնէին կամ էլ կը ստիպէին ժամերով արեւին նայել: Մեզ ստիպում էին աղօթել. անհրաժեշտ էր, որ երեք անգամ կրկնէինք՝ «Կեցցէ իմ փադիշահը» նախադասութիւնը: Մեզ թուրքական հագուստ էին հագցնում՝ սպիտակ էնթարի (երկար հագուստ, որը արաբական աշխարհում տղամարդիկ կրում են հագուստի վրայից), սեւ ջուբբէ: Մէկ տնօրէն եւ մի քանի կին ուսուցչուհի ունէինք: Ջեմալ փաշան հրամայել էր, որ մեզ լաւ նայեն, որովհետեւ շատ էր գնահատում հայերի խելքն ու ընդունակութիւնները, հաւատում էր, որ պատերազմում յաղթելու դէպքում հազարաւոր թրքացած հայ երեխաներ իրենց ժողովրդից իրենց վեր են դասելու, ապագայում իրենց աջակցելու ենք»:
Թալէաթ փաշայի օրագիրը.
1917 թ. տիկին Հալիդէի եւ Ջեմալ փաշայի առաքելութիւնը Սիրիայում եւ Լիբանանում աւարտուեց, սակայն հայ որբերի մղձաւանջը չաւարտուեց: Թալէաթ փաշայի օրագրում հայ որբերի թիւը ներկայացւում է 10,269 հոգի, որոնցից 6,768ին բաժանել են որբանոցներին, իսկ 3,501ին՝ մուսուլման ընտանիքներին: Կառավարութեան արխիւը լի է տասնեակ փաստաթղթերով, համաձայն որոնց՝ աղջիկ ու տղայ երեխաներին խլել են իրենց ընտանիքներից, ցրել այն մուսուլմանական գիւղերում, որտեղ հայեր չկային, ամուսնացրել մուսուլմանների հետ կամ տարել որբանոց եւ դաստիարակել մահմեդական աւանդոյթներով:
Պատերազմի վերջին տարիներին, քանի որ Ստամբուլում առկայ որբանոցները չեն բաւարարել, պետութիւնը բռնագրաւել եւ որբանոցների է վերածել արտասահմանցիներին պատկանող այնպիսի կառոյցներ, ինչպիսիք են Էլմադաղում գտնուող Սիոնի Աստածամօր տաճարը, Յեդիքուլէի իտալական դպրոցը, Գալաթայում գտնուող յունական վանքը, Քադըքեոյի Սենտ Ժոզեֆ դպրոցը, սակայն իթթիհադականները չեն զբաղուել տուեալ հաստատութիւններով, եւ որբանոցները կարճ ժամանակահատուածում վերածուել են անօրինականութիւնների եւ չքաւորութեան բների:
Աւելին՝ փոքր տարիքում մեծ ողբերգութեան զոհ դարձած այս որբուկներին մի փոր հացի համար աշխատեցրել են արդիւնաբերական եւ գիւղատնտեսական ոլորտներում՝ որպէս բանուոր, տներում՝ որպէս ծառայ: Օրինակ՝ Էնվեր փաշայի Քիւչիւքչէքմէջէում գտնուող ագարակ մօտ 50 հայ որբ են ուղարկել: Դիարբեքիրի նախկին նահանգապետ դոկտոր Ռեշիդ բէյի, Էնվեր փաշայի հօրեղբայր Հալիլ (Քութ) փաշայի տներում եւս հայ աղջիկ եւ տղայ որբեր են եղել: Տեղահանութիւնից մազապուրծ Պոլսոյ հայ համայնքը, քանի որ օտար միսիոներների աչքի առաջ էր, քննադատում է այս կիրառումը՝ ասելով, որ իթթիհադականները շարունակում են «մանկահաւաք»ի համակարգն ու թուրքացման քաղաքականութիւնը:
Զինադադարից յետոյ.
1918 թ. Հոկտեմբերի 30ին ստորագրուած Մուդրոսի զինադադարից 2 օր յետոյ, երբ Էնվեր, Թալէաթ եւ Ջեմալ փաշաները փախան արտերկիր, Ստամբուլի ղեկավարումն իրենց
ձեռքն առած դաշնակից պետութիւնների առաջին գործերից մէկը լինելու էր որբերի հարցը: Յատկապէս ամերիկացի պաշտօնեաներն սկսեցին ուսումնասիրել 1916 թ. ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի գլխաւորութեամբ ստեղծուած «Կանանց աշխատեցնող բարեգործական ընկերութեան» կողմից որպէս էժան աշխատուժ կամ ծառայ երկրի չորս կողմն ուղարկուած երեխաների ցանկը եւ գտնել «մուսուլման»ի պիտակի տակ թուրք մուսուլմանների ընտանիքներում ցրուած երեխաներին:
Երբ կայսրութեան չորս ծայրերից դէպի Ստամբուլ անտէր երեխաների հոսք կար, երկու կողմերն էլ պնդում էին, թէ այդ երեխաներն իրենց են պատկանում: Մանուկների խօսած լեզուն կամ անունները հասկանալի չէին, քանի որ փոքր տարիքում իրենց ընտանիքներից հեռանալ հարկադրուած երեխաները մոռացած էին լինում իրենց մայրենի լեզուն, իսկ նրանց անուններն էլ արդէն իսկ այլոց կողմից էին դրուած լինում՝ նրանց ինքնութիւնը թաքցնելու նպատակով: Որոշ երեխաներ էլ, թէեւ տեղեակ էին լինում իրենց արմատների մասին, սակայն անցեալի դառը փորձն ի նկատի ունենալով, նախընտրում էին լուռ մնալ: Որոշ չափով հնարաւոր էր տարիքով մի փոքր մեծ տղայ երեխաների ինքնութեան ստուգումը՝ վերջիններիս թլփատուած լինել-չլինելը ստուգելով, բայց այդ մեթոդն անօգուտ էր աղջիկ երեխաների կամ տարիքով շատ փոքր մանուկների դէպքում:
Այս մանուկների համար, ովքեր փոքրիկ հասկում, ով իմանայ, ինչ տառապանքներ էին կրել, պարզ էր, որ թուրք-մուսուլման, հայ-քրիստոնեայ դաստիարակուելուց շատ աւելի նախընտրելի էր կանոնաւոր, ապահով եւ ջերմ ընտանիքում մեծանալը, սակայն ոչ ոք չհարցրեց նրանց, թէ ինչ են ուզում, չափազանց մակերեսային մեթոդներով կատարուած դասակարգման արդիւնքում ճակատագրերը, որոնք ցանկանում էին ուղղել, աւելի խճճեցին:
Bitarchfhane-ի (Չէզոք տան) ստեղծումը.
Կողմերն սկսեցին միմեանց մեղադրել իրենց համայնքին պատկանող որբուկներին «գողանալու», «փախցնելու» եւ «ձուլելու» մէջ: 1919 թ. Ապրիլ ամսին Դաշնակից պետութիւնները, տարբեր կողմերում ցրուած անտէր երեխաներին իրենց գտնուած վայրերից վերցնելով, որոշեցին նրանց հաւաքել չէզոք մի տեղ, որը ստեղծուելու էր Ստամբուլում անգլիացի զաւթիչ ուժերի հսկողութեամբ: Էդիրնէում, Բուրսայում, Քոնիայում եւ Քըրքլարելիում թողնուեցին մէկական որբանոցներ, իսկ մնացածում ապաստանած երեխաներին սկսեցին տեղափոխել Ստամբուլ: Այս կենտրոնում հաւաքուած թուրք երեխաները յանձնուելու էին Օսմանեան անվտանգութեան տնօրինութեանը, իսկ հայ մանուկները՝ Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանին: Այդ նպատակով մի տուն վարձակալուեց Ստամբուլի Նիշանթաշ թաղամասում, որը ղեկավարելու նպատակով հիմնուեց երեք հոգիանոց մի յանձնաժողով՝ բաղկացած ամերիկացի, թուրք ու հայ անդամներից: Ժողովրդի մէջ որպէս Bitarchfhane (Չէզոք տուն) յայտնի այդ տանը նաեւ աշխատում էին երկու խոհարարներ, որոնցից մէկը հայ էր, միւսը՝ մահմեդական, ինչպէս նաեւ՝ մի հայ ծառայ ու մուսուլման դռնապան:
Երբ հասաւ Մայիս ամիսը, Դաշնակից ուժերի ոստիկանական կազմակերպութիւնն արդէն իսկ հաւաքել էր վերոյիշեալ երեխաներին եւ նոյնիսկ սկսել բերել նրանց Ստամբուլ: Սակայն բողոքներն ու երեխաների կողմերի միջեւ խնդիրները վերջ չունէին:
1920 թ. Ապրիլից մինչեւ 1921 թ. Հոկտեմբերը, երբ բողոքները մի փոքր նուազել էին, Ստամբուլում տեղանքի ուսումնասիրութիւններ կատարող «Pathfinder» ընկերութեան զեկոյցի համաձայն՝ այդ ժամանակուայ Ստամբուլի որբանոցներում եղել է 3,827 հայ, 2,798 թուրք, 1,548 յոյն, 279 հրեայ եւ 280 ռուս որբ: Բացի այդ՝ կաթոլիկ եկեղեցու որբանոցում 171 որբ կար, որոնց մեծ մասը հայ էր: Թէ երկրի միւս կենտրոններոմ որքան որբ է եղել, ամբողջական տեղեկութիւններ չկան:
1920 թ. սկսած՝ օտար հումանիտար (մարդասիրական-Խմբ.) կազմակերպութիւններն սկսեցին հայ որբերին երկրից տանել: Նախ եւ առաջ 3,000 որբ Կիպրոս տարան, որոնց, սակայն, 1921 թ. կրկին Ստամբուլ բերեցին: 1921-1922 թթ. Մարաշից, Ուրֆայից, Այնթապից, Մալաթիայից եւ Խարբերդից մօտ 12 հազար երեխայ տեղափոխեցին Սիրիա: 1922 թ. Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր ամիսներին 15,600 երեխայ Յունաստան տարան: Այս երեխաներին յետագայում այլ երկրներ են տեղափոխել:
Քանի որ Թուրքիայում արխիւային նիւթերի մեծ մասը գաղտնի է պահւում, ուստի յայտնի չէ, թէ քանի հայ որբ է եղել: 1921 թ. Հայոց պատրիարքարանի կողմից պատրաստուած մի ցուցակի համաձայն՝ երկրի տարբեր ծայրերում «դեռեւս չփրկուած» 63 հազար հայ որբ է եղել: Եթէ այս թուից հանենք օտար կազմակերպութիւնների՝ երկրից տարած երեխաների թիւը, ապա կարող ենք ենթադրել, որ Թուրքիայում մնացել է 30,000 հայ որբ: Եթէ ուզում էք իմանալ, թէ այդ երեխաները հանրապետութեան ողջ պատմութեան ընացքում ինչեր են քաշել, կարող էք կարդալ Ֆեթհիյէ Չեթինի «Մեծ մայրս» («Մեթիս» հրատարակչութիւն, 2008 թ.) եւ Իրֆան Փալալըի «Տարագրութեան զաւակները. պարզւում է՝ տատս հայ է եղել» («Սու» հրատարակչութիւն, 2008 թ.) վէպերը, եթէ, ի հարկէ, սիրտներդ դիմանայ:
Քազըմ Կարաբեքիրի Գիւրբիւզլեր բանակը (Առոյգ պատանիների բանակը)
Այսպէս, օրինակ, ազգային պայքարի ժամանակ Արեւելեան ռազմաճակատի հրամանատար Քազըմ Կարաբեքիրը զեկոյցում գրել է, որ իր պաշտօնավարման շրջանում կայ մօտ 50,000 երեխայ, ովքեր հոգածութեան կարիք ունեն: Փաշան Էրզրումի (Կարին) շրջակայքում փողոցներից կամ էլ նրանց խնամել անկարող ազգականների մօտից հաւաքել էր տուել որբ մնացած 2000 աղջիկ, 4000ի չափ էլ տղայ երեխաների եւ տղաների կէսի միջոցով ստեղծել Gurbuzler Ordusu-ն (Առոյգ պատանիների բանակը կամ էլ Էրզրումի երեխաների բանակը): Այս մանուկներն ստացել են ռազմական կրթութիւն, անգամ դահուկորդութեան դասընթացներ անցել, նրանց մի մասն արհեստներ է սովորել Էրզրումի Եակուտիէ զօրանոցի Արդիւնաբերական դպրոցում, որը հագուստ եւ կօշիկ էր մատակարարում բանակին: Սակայն այն հանգամանքը, որով փաշան այդքան հպարտանում էր, այն էր, որ այդ երեխաները ձեռք էին բերում թուրքական գիտակցութիւն: Կարաբեքիրի խնամակալութեան տակ վերցուած տղայ երեխաների շարքում կային նաեւ հայ որբեր: Այս մանուկների մէջ ընդունակները Կարաբեքիրի կողմից ուղարկուել էին Բուրսայի նորաբաց Ըշըքլար ռազմական լիցէյ (վարժարան-Խմբ.)՝ այնպէս ներկայացնելով, թէ իբր նրանք թուրք ընտանիքների որբեր էին, իսկ մնացածները մասնագիտութիւն էին ստացել եւ կեանք մտել:
Թուրքերէնից թարգմանեց՝ ԱՆԱՀԻՏ ՔԱՐՏԱՇԵԱՆԸ
«ԱԿՈՒՆՔ»
==============================
1915’ten 2007’ye Ermeni yetimleri
“Türkçe bilmeyen çocuklar Ermeni oldukları anlaşılmasın diye haftalarca konuşmadı. Eğer çavuşlar bunu duysaydı onları falakaya yatırır veya saatlerce güneşe bakmaya zorlardı.”
Sevgili Hrant Dink’i sonsuzluğa uğurlayalı 6 yıl oldu. Acı, öfke, özlem ve endişeyle geçen koskoca 6 yıl… Hrant Dink, sadece sevgili bir eş, iyi bir baba, sevecen bir dede, AGOS’un her şeyi, sol eğilimli demokrat gazeteci, güçlü bir hatip ve yazar değildi. Milli Güvenlik Siyaset Belgeleri’nde ‘potansiyel iç düşman’ olarak tanımlanan, Yargıtay tarafından ‘yabancı vatandaş’ sayılan, toplumun çeşitli kesimleri tarafından ‘içimizdeki düşman’ olarak görülen Ermeni cemaatinin açık sözlü, yürekli, akıllı, duygulu, coşkulu, yakışıklı ve ünlü evladıydı. Nitekim ölmeden önce kaleme aldığı son yazısında “Her seferinde ‘Türk düşmanı’ olarak biraz daha meşhur ediliyorum. Ne yazık ki artık eskisinden daha fazla tanınıyorum. ‘A bak, bu o Ermeni değil mi?’ diyen bakışları daha çok hissediyorum” demişti. Ama onu sadece ‘hain Ermeni’ olarak nitelemekle kalmamış, devletin tüm aygıtlarıyla toplumsal bilinçaltımıza itinayla yerleştirilmiş diğer paranoyalarla uyumlu olarak ‘AB uşağı’, ‘misyoner çocuğu’, ‘Soros’un çocuğu’ gibi sıfatlarla da damgalamıştık. Halbuki cansız bedeni kaldırımda yüzükoyun uzanmışken, ayakkabısının altındaki o yürek paralayıcı delikle aslında hüzünlü bir ‘yetimhane çocuğu’ olduğunu anlayıvermiştik.
Evet, Hrant, 8 yaşında girdiği Tuzla Yetimhanesi’nde 20 yıl geçirmişti, ‘hayatımın piyangosu’ dediği eşi Rakel Hanım’ı orada tanımıştı. Orada evlenmiş, çocukları orada doğmuştu. Bu yüzden devletin kirli elleri tarafından sürekli taciz edildiği için son günlerini ‘güvercin tedirginliğinde geçiren Hrant Dink’i saygı ve sevgiyle anarken, katledilmesini örgütleyenlerin ortaya çıkarılmamasına öfkemi haykırırken, bu ülkenin kara vicdanlı insanları tarafından ailelerinden koparılarak acılara gark edilen on binlerce öksüz ve yetimi de anmayı bir borç biliyorum.
Halide Edip ve Ayn Tura
Dahiliye Nezareti’nin 26 Mayıs 1915 tarihinde Sadrazamlık makamına gönderdiği ve Ermeni meselesinin ‘esaslı bir şekilde sona erdirilmesi ve tamamen yok edilmesini’ emreden telgrafıyla resmen başlayan ‘Ermeni Tehciri’ (benim tabirimle ‘Ermeni Soykırımı’) sırasında resmi tarihçi Kamuran Gürün’e göre bile en az 300 bin Ermeni hayatını kaybetmişti ama ölenler bir anlamda ‘kurtulmuşlardı’ çünkü geride kalanları, özellikle de kadın ve çocukları çok büyük acılar bekliyordu.
Örneğin, 1916 yazında Cemal Paşa’nın isteği üzerine Suriye ve Lübnan’a giden edebiyatçı ve siyasetçi Halide Edip (Adıvar) Hanım, bin kadar Ermeni yetiminin kaldığı Ayn Tura Yetimhanesi’nde gördüklerini, İstanbul’da kurulan yeni kabinede Maliye Nazırı olan dostu Cavid Bey’e mektupla şöyle anlatıyordu: “…Çöllerde ot yiyerek karınları şiştikten sonra kimi anasını, kimi babasını, birçokları da çocuklarını kaybettikten sonra buraya düşmüşler. Daha doğrusu, Cemal Paşa getirtmiş (…) Dışarıda anası açlıktan ölen, babası yanında öldürülen, on iki yaşında bir Ermeni kızı geldi, iltica etti. Mahzun, büyük gözleriyle etrafımda dolaşıyor, lüzumlu lüzumsuz elimi öpüp ağlıyor. Bahçede bir facia daha var. Oğlunu yanında öldürürlerken birdenbire dilini kaybeden bir bedbaht, öteki oğlunu ve ailesini nereye attıklarını bilmiyor. Ayakları çıplak, gözleri elem içinde, mütemadiyen işaretle felaketini haykırıyor. Bazen geceleri çocuğu ölen bir kadın gibi, başı elleri içinde döğünüyor, döğünüyor… Gündüzleri yazımı yazarken bazen hıçkırdığını işitiyorum. Pencereye koşuyorum, aşağıda bahçede ellerini sallıyor, oğlunun kalbinden kurşun geçerken çıkan sesi göklere uluyor, söylüyor. Bunlardan binlerce, yüzlerce var. Yetimhaneler hayatta bir şeyin telafi edemeyeceği şeyi kaybetmiş yarı aç bedbaht çocuklarla dolu…”
535 Şükrü’nün hikâyesi
Bu çocuklardan biri olan 1904 Fındıcak doğumlu Harutyun Alboyacıyan yıllar sonra Ermeni etnolog Vergine Svazlian’a şöyle anlatmıştı Ayn Tura’da gördüğü muameleyi: “Ana-babamı öldürdükten sonra, beni ve benim gibi ergin olmayan çocukları toplayıp Cemal Paşa’nın Türk yetimler yurduna götürdüler. Benim soyadım 535’ti; adım ise Şükrü’ydü. Ermeni arkadaşım da Enver adını aldı. Bizi sünnet ettiler. Türkçe bilmeyen bir sürü çocuk vardı; onlar Ermeni oldukları anlaşılmasın diye haftalarca konuşmadılar. Eğer çavuşlar bunu duysalardı onları falakaya yatırır, tabanlarına 20-30-50 darbe vurur veya saatlerce güneşe bakmaya zorlarlardı. Bize dua ettiriyorlardı; ‘Padişahım çok yaşa!’ cümlesini üç kere tekrarlamamız gerekiyordu. Bize Türk giysileri giydiriyorlardı: beyaz entari, onun üstüne de siyah cüppe. Bir müdürümüz, birkaç bayan hocamız vardı. Cemal Paşa bize iyi bakılmasını emretmişti; zira o Ermenilerin aklını ve yeteneklerini çok takdir ediyor ve savaşı kazandığı takdirde, binlerce Türkleşmiş Ermeni çocuğun gelecekte kendi halkını yücelteceğine, bizim gelecekte kendisine destek olacağımıza inanıyordu…”
Talat Paşa’nın defteri
Halide Hanım ve Cemal Paşa’nın Suriye ve Lübnan’daki görevleri 1917’de bitti ama Ermeni yetimlerinin çilesi bitmedi. Ermeni Soykırımı’nın mimarı Talât Paşa’nın kara kaplı defterinde Ermeni yetimlerinin sayısının 10 bin 269 olduğu; bunların 6.768’inin yetimhanelere, 3.501’inin ise Müslüman ailelere dağıtıldığı yazılıydı. Başbakanlık Arşivi ise kız ve erkek çocukların ailelerinden alınmaları, Ermenilerin bulunmadığı Müslüman köylerine dağıtılmaları ve Müslümanlarla evlendirilmeleri veya yetimhanelere konulmaları ve özellikle Müslüman âdetlerine göre yetiştirilmeleri konusunda onlarca belge ile dolu.
Savaşın son yılında, İstanbul’daki mevcut yetimhaneler yetmediği için devlet, Elmadağ’daki Notre Dame de Sion, Yedikule’deki İtalyan Mektebi, Galata’daki Rus Manastırı, Kadıköy’deki Saint Joseph Mektebi gibi yabancılara ait binalara el koyarak yetimhaneye dönüştürmüştü. Ancak İttihatçılar, işletme işini yüzlerine gözlerine bulaştırdılar ve yetimhaneler kısa sürede yolsuzluk ve yoksunluk yuvaları haline geldi.
Daha kötüsü, küçücük yaşlarında büyük trajedilerin kahramanı olmuş olan bu yavrucaklar bir de boğaz tokluğuna sanayi ve tarım işletmelerinde işçi, evlerde hizmetçi olarak çalıştırıldılar. Öyle ki, Enver Paşa’nın Küçükçekmece’deki çiftliğine bile 50 kadar Ermeni yetimi yollanmıştı. Eski Diyarbakır Valisi Dr. Reşit Bey’in, Enver Paşa’nın amcası Halil (Kut) Paşa’nın evlerinde de kız ve erkek Ermeni yetimleri vardı. Yabancı misyonların gözü önünde olduğu için tehcirden kurtulan İstanbul’daki Ermeni cemaati bu uygulamaları kıyasıya eleştiriyor, İttihatçıların ‘devşirme’ sistemi ile Türkleştirme politikalarına devam ettiğini söylüyordu.
Mütareke sonrası
30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Mütarekesi’nden iki gün sonra Enver, Talât ve Cemal paşaların yurtdışına kaçmasının ardından İstanbul’un yönetimini ele alan İtilaf Devletleri’nin ilk işlerinden biri yetimler konusu olacaktı. Özellikle Amerikalı görevliler, harp dolayısıyla erkeksiz kalan Müslüman kadınları çalışma yaşamına alıştırmak amacıyla 1916’da Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın idaresinde kurulan Kadınları Çalıştırma Cemiyet-i Hayriyesi tarafından ülkenin dört bir yanına ucuz emek gücü veya hizmetçi olarak dağıtılmış bulunan çocukların listelerini incelemeye aldı ve ‘Müslüman’ olarak etiketlenerek Müslüman-Türk ailelerine dağıtılmış çocukları tespit etmeye başladı.
İmparatorluğun dört bir yanından İstanbul’a kimsesiz çocuk akarken, hem Türk-Müslüman tarafı, hem Ermeni tarafı bu çocukların kendilerine ait olduğunu ileri sürüyordu. Çocukların konuştukları dil veya isimleri açıklayıcı değildi çünkü küçük yaşlarda ailelerinden ayrılmak zorunda kalan çocuklar anadillerini unutmuş oluyorlar, isimleri de zaten kimliklerini gizlemek için başkaları tarafından konmuş oluyordu. Bazı çocuklar ise kökenlerini bildikleri halde, geçmiş tecrübelerden dolayı, tedbir olarak sessiz kalmayı tercih ediyorlardı. Yaşı biraz büyük olan erkeklerin sünnetli olup olmadıklarından kalkarak teşhis yapmak bir ölçüde mümkündü ama kızlarda ve yaşı çok küçük olanlarda bu yöntem işe yaramıyordu.
Küçücük yaşlarında kim bilir ne acı tecrübeler yaşamış olan bu yavrucaklar için, Türk/Müslüman ya da Ermeni/Hıristiyan olarak yetişmekten çok, düzenli, güvenli ve sıcak bir yuvada büyümenin daha önemli olduğu açıktı ama kimse onlara ne istediklerini sormadığı gibi, son derece yüzeysel usullerle yapılan tasnifler sonucu, düzeltilmek istenen kaderler daha da kötüye gidiyordu.
Bitarafhane’nin oluşturulması
Tarafların birbirini, kendi toplumlarından olan yetimleri ‘çalmakla’, ‘kaçırmakla’, ‘asimile etmekle’ suçlamalarının zirveye çıktığı 1919 yılının Nisan ayında, İtilaf Devletleri çeşitli yerlere dağıtılmış kimsesiz çocukların, bulundukları yerlerden alınarak İstanbul’da İngiliz işgal kuvvetlerinin gözetimi altında oluşturulacak tarafsız bir merkezde toplanmasını kararlaştırdı. Edirne, Bursa, Konya ve Kırklareli’nde birer yetimhane bırakılıp diğerlerindeki çocuklar İstanbul’a nakledilmeye başlandı. Bu çocuklardan Türk olanlar Osmanlı Emniyet Müdürlüğü’ne, Ermeni olanlar ise Ermeni Patrikhanesi’ne teslim edileceklerdi. Çocukların dağıtıma kadar kalması için Nişantaşı’nda bir ev kiralandı ve başına Amerikalı, Türk ve Ermeni kökenli üç kişilik bir heyet atandı. Halk arasında ‘Bitarafhane’ (Tarafsız Yuva) adıyla anılan bu evde ayrıca, biri Müslüman biri Ermeni olmak üzere iki aşçı ile bir Ermeni hizmetçi ve bir Müslüman kapıcı görev yapıyordu. Mayıs ayı geldiğinde, İtilaf Kuvvetleri’nin polis teşkilatı söz konusu çocukları toplayıp İstanbul’a getirmeye başlamıştı. Ancak şikâyetler ve çocukların taraflar arasında çekiştirilmeleri bitmedi.
Şikâyetlerin biraz nebze de olsun azaldığı1920 yılının Nisan ayından 1921 yılının Ekim ayına kadar İstanbul’da saha araştırması yapan Amerikan Pathfinder şirketinin raporuna göre bu dönemde İstanbul’daki yetimhanelerde 3.827 Ermeni, 2.798 Türk, 1548 Rum, 279 Yahudi, 280 Rus yetimi vardı. Ayrıca Katolik Kilisesi’nin yetimhanesinde çoğu Ermeni olmak üzere 171 yetim vardı. Ülkenin diğer merkezlerinde ne kadar yetim olduğuna dair sağlıklı bilgi ise yoktu.
1920 yılından itibaren yabancı yardım kuruluşları, Ermeni yetimlerini ülke dışına taşımaya başladılar. İlk olarak 3 bin yetim Kıbrıs’a götürüldü. Ancak bu çocuklar 1921’de tekrar İstanbul’a getirildiler. 1921-1922’de Maraş, Urfa, Antep, Malatya ve Harput’tan 12 bini aşkın çocuk Suriye’ye taşındı. Kasım-Aralık 1922’de 15.600 kadar çocuk Yunanistan’a götürüldü. Bu çocuklar daha sonra başka ülkelere taşındı.
Türkiye’deki arşivler tamamen açılmadığı için geride ne kadar Ermeni yetiminin kaldığını bilmiyoruz. Ancak 1921 yılı başında Ermeni Patrikhanesi tarafından hazırlanan bir listeye göre ise ülkenin dört bir yanında “kurtarılmamış” 63 bin Ermeni yetimi vardı. Bu sayıdan yabancı kuruluşların yurtdışına taşıdığı çocukları çıkarırsak en az 30 bin Ermeni yetiminin Türkiye’de kaldığını tahmin edebiliriz. Bu çocukların Cumhuriyet tarihi boyunca neler yaşadıkları konusunda bir fikir sahibi olmak istiyorsanız, Fethiye Çetin’in ‘Anneannem’ (Metis, 2003), İrfan Palalı’nın ‘Tehcir Çocukları: Nenem Bir Ermeniymiş’ (Su Yayınevi,2005) adlı eserlerini okuyabilirsiniz, elbette yüreğiniz dayanırsa…
Kazım Karabekir’in Gürbüzler Ordusu
Nitekim Milli Mücadele sırasında Doğu Cephesi komutanı olan Kâzım Karabekir, görev bölgesinde 50 bine kadar himayeye muhtaç çocuk olduğunu rapor etmişti. Paşa, Erzurum civarında yetim kalan 2 bini kız, 4 bini erkek olmak üzere 6 bin çocuğu (sokaklardan ya da bakamayacak durumda olan akrabalarının yanından toplatmış oğlanların yarısıyla, ‘Gürbüzler Ordusu’ (ya da Erzurum Çocuklar Ordusu) kurmuştu. Bu çocuklara kayak dersi de dahil olmak üzere askeri eğitim verilmiş, bir kısmına Erzurum’daki Yakutiye Kışlası’nda kurulan Sanayi Gürbüzler Mektebi’nde zanaat öğretilmiş, orduya kaput, potin diktirilmişti. Ama Paşa’nın en çok öğündüğü husus, bu çocuklara Türklük bilinci verilmesiydi.
Karabekir’in koruma altına aldığı kimsesiz erkek çocuklar arasında, Ermeni yetimler de bulunuyordu. Bu çocuklardan kabiliyetli olanlar, Karabekir tarafından, sanki Türk ailelerin yetimleri gibi gösterilerek Bursa’da yeni açılan Işıklar Askerİ Lisesi’ne (Bursa Askeri İdadisi) ve Sarıkamış Askeri İdadisi’ne gönderilmiş, bir bölümü ise meslek erbabı olarak hayata karışmıştı.
Özet Kaynakça: Yavuz Selim Karakışla, “Savaş Yetimleri ve Kimsesiz Çocuklar: Ermeni mi, Türk mü?”, Toplumsal Tarih, S. 69, Eylül 1999, s.46-49; İbrahim Ethem Atnur, Türkiye’de Ermeni Kadınları ve Çocukları Meselesi (1915-1923), Babil Yayıncılık, 2005; Kazım Karabekir, Çocuk Davamız, 2 Cilt, Emre Yayınları,1995.
Not: Geçen haftaki yazımı yazarken yararlandığım Metin Çınar’ın Anadoluculuk ve Tek Parti CHP’de Sağ Kanat (İletişim, 2013) adlı kitabını kaynakçada belirtmeyi unutmuşum. Yazardan ve sizlerden özür dilerim.
Yazarın Son Yazıları
- Dersim’i bombalayan Sabiha Gökçen mi, Hatun Sebilciyan mıydı?05.05.2013
- 1915 Ermeni soykırımında kötüler ve iyiler28.04.2013
- Zındık muhtesipleri ve Mihna mahkemeleri21.04.2013
- Dört Halife Dönemi’nden bugüne ‘İslam kardeşliği’14.04.2013
- Bir ‘Kürt Devleti’ Cumhurbaşkanlığı Forsu’na girebilir mi?07.04.2013
- Hem ‘gâvur’ hem ‘güzel’ İzmir!31.03.2013
- Misak-ı Milli nedir, ne değildir?24.03.2013
- Alevistan, Zazaistan ve Kürdistan17.03.2013
- Sene 1921: Koçgiri isyanı, Alişer ve Zarife10.03.2013
- Baba İlyas’la Baba İshak neden isyan etti?03.03.2013